گزارش بازید علمی دانشجویی از مرکز آموزش و ترویج تکثیر و پرورش آبزیان گمیشان

مرکز آموزش علمی کاربردی مازندران

به اهتمام دانشجویان: میر روح الله اکبری، مریم اسماعیلی، نوشین امینیان، امین امیری، حسین جعفرپور و سایر دانشجویان ترم سوم رشته کارشناسی تکثیر و پرورش آبزیان مرکز آموزش علمی کاربردی مازندران

زیر نظر: سید مرتضی ابراهیم زاده

مقدمه

مرکز آموزش و ترویج تکثیر و پرورش آبزیان گمیشان در سال 1372 در سطح 26 هکتار با 21 استخر (دو استخر ذخیره به مساحت 2/1 هکتار، 8 استخر دیگر به مساحت نیم هکتار، 4 استخر یک چهارم هکتاری و باقی استخرها به مساحت 1 هکتار) احداث گردید.

از جمله اهداف اولیه این مرکز انجام کارهای پژوهش در زمینه های مختلف تحقیقاتی و بررسی پرورش میگو گونه ببری سیاه (مونودون)  (با توجه به شوری 13-14 گرم در لیتر آب دریای خزر) بوده است. در کشورهای آسیای جنوب شرقی برای پرورش این گونه به دلیل شوری بالا آب (35-37 گرم در لیتر) از آب شیرین برای کاهش شوری و متعاقب آن افزایش رشد این گونه استفاده می شود. میزان شوری آب دریای خزر امکان پرورش این گونه را بدون احتیاج به آب شیرین فراهم می کند. بدین منظور، در سال 73-72 گونه ی ببری سیاه از کشور مالزی وارد این مرکز گردید. با کارهای انجام شده در این مرکز نتایج مطلوبی در زمینه پرورش این میگو بدست آمد. اما به دلیل غیر بومی بودن گونه ببری سیاه و ایجاد وابستگی به کشورهای وارد کننده از یک طرف و احتمال انتقال و ورود عوامل بیماری زا به داخل کشور از طرف دیگر، کار بر روی گونه ی بومی در این مرکز آغاز گردید. در بین گونه های مورد بررسی، از پرورش میگوی سفید هندی (Fenneropenaeus indicus) نتایج مطلوبی بدست آمد. نتایج بدست آمده بیانگر تولید  2 تن و 700 کیلوگرم در هکتار و  رسیدن میگوها به اوزان 16-15 گرم با درصد بازماندگی 73 درصد بوده است. بر اساس این نتایج، در سال­های قبل، بحث توسعه­ی پرورش میگو در منطقه مطرح گردید و  به این منظور مجتمع پرورش میگو که در حدود 14-12 کیلومتری بندرترکمن قرار دارد، در نظر گرفته شد.

علاوه بر فعالیت های ذکر شده، کارهایی از قبیل پرورش ماهی قزل­آلا در استخرهای خاکی (ذخیره سازی در آبان و برداشت با میانگین وزنی 250-300 گرم)، مولد سازی میگوی سفید هندی، بررسی نحوه ی ایجاد تنوع گونه ایی در پرورش میگو با تحقیق بر روی نرماتیو تکثیر و پرورش میگوی پاسفید غربی (وانامی) و مولدسازی و پرورش کفال خاکستری (موجیل سفالوس) نیز انجام می گیرد.

در سال اول پرورش میگو هندی در مرکز، مولدین وحشی از جنوب کشور وارد مرکز گردید. به علت مشکلات مرتبط با وارد کردن میگو مولد از جنوب از قبیل زمان نامناسب صید و انتقال و استرس ناشی از حمل و نقل طولانی، کار بر روی مولدسازی میگو در این مرکز آغاز گردید. فعالیت های انجام شده به نحوی بوده است که در سال جاری (1388) بچه میگوهای موجود در مرکز از تکثیر مولدین پرورشی خود مرکز بدست آمده است. این امر نیاز مرکز به پست لارو مناطق جنوب کشور برطرف نموده است. علاوه بر این، به دلیل بُعد مسافت، پست لاروهای وارد شده از جنوب کشور به دلیل وجود عوامل استرس زا و تغییر پارامترهای فیزیکوشیمیایی آب، از کیفیت پایینی برای پرورش برخوردار بوده اند.

گزارش بازدید

در این سفر علمی ریخت شناسی میگوی هندی،  ساختمان سالن تکثیر، سالن عمل­آوری آب، سالن ذخیره­سازی مولد، سالن فایکولب، استخرهای گلخانه­ای و ذخیره آب مورد بازدید قرار گرفت. 

1) ریخت شناسی میگوی سفید هندی

این میگو همانند سایر میگوهای خانواده پنائیده، دارای دو آنتن، 5 جفت پای حرکتی، 5 جفت پای شنا و اروپود و تلسون می باشد. بدن از 19 قطعه تشکیل شده که شامل 5 قطعه سر، 8 قطعه سینه ای و 6 قطعه ی قابل حرکت در شکم می باشد. قطعات سرسینه به یکدیگر جوش خورده و به طور کلی قسمت خارجی بدن میگو به دو بخش سرسینه و شکم تقسیم می شود. در ناحیه سر روستروم وجود دارد که شمارش خارهای ناحیه فوقانی و زیرین آن شاخصی برای تعیین جایگاه سیستماتیک میگوهاست. منافذ تناسلی در میگوی ماده در قاعده سومین پای حرکتی و در میگوهای نر در قاعده پنجمین پای حرکتی به بیرون باز می شود. چشم میگو بر روی یک پایه (ساقه چشمی) قرار دارد و مجموعه اندام X  - غده سینوسی در این ناحیه قرار دارد. این مجموعه نقش مهمی در تکثیر میگو دارد. از این اندام هورمون های مختلفی ترشح می شود که از مهم ترین آنها هورمون بازدارنده رشد غدد جنسی (GIH) و هورمون جلوگیری کننده از پوست اندازی (MIH) می باشد. در مراکز تکثیر به منظور تسریع در روند رشد و نمو غدد جنسی (تخمدان) یکی از دو ساقه چشمی میگوی ماده به روش های مختلف قطع می شود. برای این عمل از روش های مختلفی از جمله تخریب کره چشم (Pinching)، قطع کامل پایه چشمی (Cutting)، گره زدن (Ligation) و سوزانیدن (Cautery) استفاده می شود. روش تخریب کره چشم و سوزانیدن روش رایج در مراکز تکثیر می باشد.

میگو نر در اولین پای شنای خود دارای پتاسما می باشند که از اتصال پایک های داخلی اولین پای شنا در زمان بلوغ بوجود می آید و در انتقال اسپرماتوفور به بدن میگوی ماده نقش دارد. میگوهای ماده نیز دارای تلیکوم می باشند که نقش نگهداری اسپرماتوفور را برعهده دارد. کیسه اسپرم در میگوی نر سفید رنگ بوده و در ناحیه شکمی در زمان بلوغ قابل مشاهده است. 

۲) سالن تکثیر:

برای تکثیر میگوی سفید هندی نیاز به شوری 33-35 گرم در لیتر می باشد. با توجه به شوری دریای خزر (13-14 گرم در لیتر)، با طراحی دو استخر ذخیره و آبگیری آنها در فصل تابستان، در اثر تبخیر آب، شوری  به حد مورد نظر (36-40 گرم در لیتر) می رسد. بعد از تنظیم شوری  با آب تالاب، به حوضچه های رسوب گیر و حوضچه های فیلتراسیون (فیلترهای شنی) فرستاده می شود. بعد از عبور آب از صافی های شنی و حذف رسوب برای عمل آوری به سالن عمل آوری آب هدایت می شود.

3) سالن عمل­آوری آب:

سالن عمل آوری آب شامل بخش کلرزنی و بخش گرمایی است. در بخش اول آب کلرزنی شده و بعد از 24 ساعت هوادهی، آب کلرزدایی (دکلره) می گردد. بعد از ضدعفونی و شفاف شدن، آب به حوضچه های گرمایشی فرستاده می شود. حرارت این بخش بوسیله سیستم شوفاژ تامین می گردد. دمای آب در محیط بیرون پایین و نزدیک 17 درجه سانتی گراد است در این بخش دمای آب به حد مورد نظر (30 درجه سانتی گراد) می رسد. آبِ ضدعفونی شده و دارای دمای مناسب به سالن تکثیر فرستاده می شود. این آب بر مبنای نیاز سالن در حوضچه نگهداری مولدین یا در حوضچه تخم ریزی و پرورش لارو مورد استفاده قرار می گیرد. حوضچه های گرمایشی حجمی برابر با 25-27 متر  مکعب دارند.

۴) سالن ذخیره­سازی مولدین:

معمولاً میگوی مولدی که قطع پایه چشمی شده اند، در حوضچه های دایره­ای شکل نگهداری و تغذیه می­گردند. در حدود 72 ساعت، مولدین قطع پایه چشمی شده از نظر میزان رسیدگی جنسی کنترل و میگوهایی که به مرحله 4 رسیدگی جنسی رسیده اند، جداسازی و به حوضچه های تخم­ریزی انتقال داده می شوند. این میگوها به مدت یک هفته با تراکم 140-150 قطعه در این حوضچه نگهداری می شوند. برای تامین اکسیژن مورد نیاز مولدین از سنگ هوا یا سیستم دمنده هوا (Air blower) استفاده می شود.ارتفاع آب در این حوضچه 90 سانتی متر است. معمولاً از اسکوئید (ماهی مرکب)، کرم نرئیس و آرتمیا برای تغذیه مولدین استفاده می­کنند. گاهی 5-10 درصد تلفات بعد از پوست اندازی مولدین دیده می شود. بعد از پوست اندازی اسپرماتوفور موجود در تلیکوم نیز از بدن میگو خارج می شود. به این دلیل برای انتقال اسپرماتوفور به بدن میگوهای پوست اندازی کرده به همراه مولدین ماده چند مولد نر نیز به آب حوضچه اضافه می گردد.  معمولاً رنگ داخلی حوضچه تیره می باشد و برای تامین روشنایی این سالن از لامپ سبزرنگ و فلورسنت استفاده می­شود. برای کنترل رسیدگی غدد جنسی میگو در هنگام عصر با چراغ قوه میزان رشد تخمدان بررسی می شود.

۵) استخرهای گلخانه­ای:

پست لاروهای پرورش داده شده در استخرهای خاکی در اوزان 14-15 گرم (گاهی تا وزن 22 گرم) برای مولد سازی مورد استفاده قرار می گیرند. بدین منظور استخرهای خاکی به مساحت یک هکتار با تراکم رها سازی 2 قطعه در هر متر مربع بکار گرفته می شود. بعد از رسیدن پست لاروها به اوزان مورد نظر (بعد از 120 روز) میگوهای مناسب انتخاب (selection) شده و به استخرهای گلخانه ایی انتقال داده می شوند. استخرهای گلخانه ایی از دو قسمت تشکیل شده است. قسمت اول (استخر شماره یک) برای ذخیره و گرم کردن آب بکار می رود. دمای آب در این بخش در حدود 27-30 درجه سانتی گراد نگهداشته شده و بعد از رسیدن دمای آب به حد مورد نظر به استخرهای مولد سازی انتقال داده می شود. لوله های نشان داده شده در تصویر سیستم شوفاژ برای گرم کردن آب می باشد.

قسمت دوم استخرهای گلخانه ایی به رها سازی میگوهای پرورش یافته در استخرهای خاکی اختصاص دارد. وسعت این استخر 400 متر مربع می باشد.این میگوها باید عاری از آلودگی و جراحت باشند. این میگوها در فصل پاییز در اوایل آبان به این استخرها انتقال داده شده و تا 15 فروردین در آن نگهداری می شوند. در این استخرها سیستم هوادهی و گرمایشی برقرار است. میگوها روزانه چهار نوبت به میزان سه درصد از بیوماس استخر غذادهی می شوند. میزان تراکم استخر 2-3 قطعه میگو با اوزان 22-25 گرم در متر مربع می باشد. بعد از 5-6 ماه این میگوها به اوزان 35-40 گرم رسیده و آماده تکثیر و قطع پایه چشمی می گردند. 

تشکر و قدردانی

جا دارد از همکاری صمیمانه شیلات استان گلستان و کارشناسان و کارکنان مرکز آموزش و ترویج تکثیر و پرورش آبزیان گمیشان تشکر نماییم.

امکانات